Người dân làng Trũng rất tự hào khi mảnh đất làng mình là nơi mà người lãnh tụ kiên cường của cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã sống từ khi 4-5 tuổi đến lúc ông 17 tuổi. Đây cũng là địa phương duy nhất có ngôi đền thờ anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám.
Nghi lễ Tế tại Lễ hội Đền Trũng
Trũng là tên nôm của làng, xưa gồm hai thôn: Trũng Trong và Trũng Ngoài. Trũng Ngoài nay thuộc thôn Tân Châu kế bên, còn đây là Trũng Trong nay thuộc thôn Quang Châu. Xa xưa, miền đất này thuộc về xã Ngọc Nham, Tổng Ngọc Cục huyện Yên Dũng, rồi chuyển về huyện Yên Thế. Trũng Trong chính là nơi mà Hoàng Hoa Thám đã có những tháng năm gắn bó thời thơ ấu. Toàn bộ Khu di tích này hiện nay gồm có đình, chùa, cố trạch, đền thờ Hoàng Hoa Thám và phần mộ của những người thân trong dòng tộc của ông.
Ngược dòng thời gian, vào một ngày trong những năm 1840, Ông được người chú đưa về đây để tranh sự truy sát của triều đình. Dân làng Trũng đã mở lòng thu nhận họ. Dân làng gọi người đàn ông là Phó Quạt còn thằng bé là Giai Thiêm. Giai Thiêm là Đoàn Văn Nghĩa, Trương Văn Nghĩa, rồi Trương Văn Thám. Cha là Đoàn Danh Lợi, mẹ là Lương Thị Minh tham gia khởi nghĩa tại Sơn Tây Hà Tây sau đó đều bị sát hại. Tuổi thơ của Giai Thiêm gắn bó với làng Trũng. Cùng với lũ trẻ trong làng chăn trâu cắt cỏ, ra điếm làng chơi đánh xu, đánh đáo, chơi trò đánh trận giả cùng nhiều trò chơi dân gian. Chính miền quê này đã nuôi dưỡng tâm hồn, rèn rũa cho ông tình yêu quê hương đất nước và hun đúc để rồi từ anh Giai Thiêm trở thành Hoàng Hoa Thám - Thủ lĩnh tối cao trong Khởi Ngĩa Nông Dân Yên Thế.
Đây là mảnh đất Hoàng Hoa Thám đã sống từ khi còn nhỏ cho đến 17-18 tuổi. Trải qua thời gian và chiến tranh bom đạn, nhà ở của Hoàng Hoa Thám năm xưa nay chỉ còn nền móng. Sau này con cháu trong dòng tộc đã cho xây tường bao quanh mảnh đất ấy làm nơi tưởng niệm. Năm 1984, chính quyền địa phương đã xây dựng giữa mảnh đất tấm bia lưu niệm.
Là làng cổ, Trũng ngoài và Trũng Trong có hệ thống di tích LSVH đậm nét. Đình làng xưa có 2 đạo sắc do các đời vua nhà Nguyễn phong cho Thành hoàng làng là Cao Sơn và Quý Minh Đại Vương. Ngôi đình này đã xuống cấp giờ chỉ còn lại nền đình. Nhưng nó là chứng tích quan trọng trong hệ thống di tích này. Chùa Trũng xưa được xây dựng ở trên cùng dải đất với đình, theo lối tiền Thần, hậu Phật. Chùa nhìn hướng đông-nam, quy mô vừa phải, gồm tòa tiền đường một gian, hai chái nối với toà thượng điện một gian tạo thành bình đồ kiến trúc hình chữ đinh (J). Bên trong chùa được bài trí các pho tượng Phật và một số đồ thờ tự khác. Điếm Trũng xưa được làm khá đồ sộ, có sàn, cột bằng gỗ lim.
Trưởng thành, rời làng Trũng, Hoàng Hoa Thám tham gia cuộc khởi nghĩa của Cai Vàng (1862-1864); tiếp đó tham gia cuộc khởi nghĩa Đại Trận (1870-1875) và được gọi là Đề Dương. Khi Pháp tiến đánh Bắc Kỳ lần thứ nhất (11/1873), Hoàng Hoa Thám gia nhập nghĩa binh của Trần Xuân Soạn, lãnh binh Bắc Ninh. Khi Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ 2 (4/1884), ông tham gia cuộc khỏi nghĩa của Cai Kinh (Hoàng Đình Kinh) ở Hữu Lũng, Lạng Sơn (1882-1888). Cuối năm 1885, ông cùng Bá Phức trở lại Yên Thế đứng dưới cờ của Lương Văn Nắm (tức Đề Nắm) và trở thành một danh tướng lĩnh có tài cùa Đề Nắm. Khi Đề Nắm Mất, Hoàng Hoa Thám làm lễ Tế cờ tại Đình Đông, Bích Động, huyện Việt Yên kế tục sự nghiệp dang dở của Lương văn Nắm Để lại. Cuộc khởi nghĩa kéo dài đến năm 1913 và chỉ kết thúc khi Hoàng Hoa Thám bị giặc Pháp sát hại.
Sau ngày Đề Thám mất, dân làng Trũng vô cùng thương tiếc ông. Đồ rằng, cụ Thống Luận vốn là vị tướng cũ của phong trào khởi nghĩa Yên Thế, lúc đó đã về làng bí mật cho thu gom di cốt của Hoàng Hoa Thám đem về Ngọc Châu. Lại lấy cớ mở chợ làng Trũng ngay bên đình, chùa giết ngựa làm chay cúng tế Đề Thám. Da ngựa được lấy ra gói di cốt Đề Thám đem chôn cất như ước nguyện của tướng sỹ nhà Trần chống quân Nguyên năm xưa. Theo dân làng cho biết, chợ mở có 1 tháng, nhưng cũng là 1 tháng cúng chay cho Đề Thám ở Đình ở chùa Trũng để quân Pháp không nghi ngờ. Từ đó trở đi, chợ không mở nữa nhưng việc thờ cúng Đề Thám ở làng Trũng vẫn được duy trì vào ngày mùng 5 tháng Giêng và cũng là ngày hội của làng.
Trải thăng trầm của lịch sử, đình chùa điếm làng Trũng bị hư hại. Đình bị mất, Chùa được tu bổ lại vào năm 1991. Con cháu của Đề Thám đã cùng dân làng và địa phương xây dựng ngôi đền thờ Hoàng Hoa Thám ở bên cạnh khu đình, chùa làng Trũng. Bố cục kiểu chữ đinh gồm có 3 gian tiền tế và 1 gian chuôi vồ với kiến trúc đơn giản.. Trong đền hiện nay có hai cặp câu đối bằng chữ Nôm với nội dung như sau: Sấm dậy Phồn Xương chí lớn anh hùng vang bốn biển; Mây trùm Yên Thế khí thiêng sông núi khắc ngàn thu. Làng Trũng cũng là địa phương duy nhất có ngôi đền thờ anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám. Lại qui tập mộ các thân nhân Hoàng Hoa Thám đưa về đây. Kể từ năm 1970 đến 2002 khu di tích tưởng niệm vị anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám đã hình thành trên cơ sở tín ngưỡng dân gian và tín ngưỡng thờ cúng người có công của người Việt.
Khu lưu niệm danh nhân Hoàng Hoa Thám, gồm đình chùa, đến, điếm, đền tuy có niên đại ra đời, phát triển khác nhau. Đối tượng tôn thờ có khác nhau nhưng tất cả các công trình đó cho tới nay đều lấy mục đích tôn thờ, lưu niệm về danh nhân Hoàng Hoa Thám là chính. Giá trị lưu niệm ở khu di tích này đã làm cho tên tuổi và hình ảnh người anh hùng dân tộc áo vải Hoàng Hoa Thám còn đọng mãi trong lòng người dân Bắc Giang, góp phần cho trang sử dân tộc thêm vẻ vang, rạng ngời. Tiếng vang về người anh hùng ấy ngày nay vẫn truyền tụng trong nhân gian: "Ba mươi năm khắp núi rừng Danh ông Đề Thám vang lừng trời Nam”... Ngày 10.5.2012 Thủ tướng Chính phủ đã quyết định xếp hạng di tích này là Di tích Quốc gia đặc biệt năm trong Những địa điểm khởi nghĩa Yên Thế. Dấu xưa mãi lưu lại nơi đây.
Châu Giang
