Xã Ngọc Thiện ngày nay trên cơ sở hợp nhất các xã: Ngọc Thiện, Ngọc Châu, Song Vân, Việt Ngọc và Ngọc Vân. Đây là vùng đất cổ là phần đất cơ bản của Tổng Vân Cầu và Tổng Ngọc Cục xưa. Người dân có truyền thống chăm chỉ cần cù lao động. Nhưng cũng chính họ đã xây dựng và làm nên bề dầy truyền thống văn hóa lịch sử cho miền đất này.
Ngọc Thiện có nhiều nhân vật kiệt hiệt được nhắc đến trong lịch sử, như 18 vị quân công họ Dương Vân Cầu, Nguyễn Văn Liễu tổng Ngọc Cục. Đặc biệt là Hoàng Hoa Thám – người kế tục sự nghiệp của thủ lĩnh Lương Văn Nắm lãnh đạo Khởi nghĩa Nông dân Yên Thế (1884 – 1913) vốn được dân lãng Trũng nuôi dưỡng từ thuở thiếu thời.
Lễ hội Đình Vồng
Đền Trũng - Khu lưu niệm Danh nhân Hoàng Hòa Thám
Nơi đây có cả một hệ thống di tích LSVH đậm đặc với nhiều lễ hội truyền thống vang danh một thời. Đó là Khu di tích LSVH, di tích Quốc gia đặc biệt Đình chua Vồng. Khu lưu niệm Danh nhân Hoàng Hòa Thám – Di tích Quốc gia đặc biệt. Đình Dĩnh, Điếm Ngùi, chùa Chính, chùa Gia, Đình chùa làng Sai, Đình Nội, Đình chùa Mỗ, đình chùa Ngọc Nham, Đình Bằng cục.
Đình Dĩnh
Ẩn sâu trong những di tích này là vốn văn hóa dân gian đặc sắc cùng những huyền tích về các nhân vậy kiệt hiệt của những dòng họ Dương, Thân, Ngô, Trần, Nguyễn…Trong 2 cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp vùng đất này được biết đến với những trận chiến đấu tại Chùa Gia, chống càn của thực dân pháp Từ Mỏ Thổ càn quét sang. Kháng chiến chống Mỹ cứu nước và chiến tranh bảo vệ biên giới Ngọc Thiện được biết đến với phong trào “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”. Phòng trào Mẹ đỡ đầu chiến sỹ. Hàng ngàn người con của Ngọc Thiện đã lên đường cứu nước góp phần viết nên bản hùng ca lịch sử của dân tộc Việt Nam. Đã có 3 cá nhân được phong tặng, truy tăng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. ….Mẹ Việt Nam Anh hùng. 1 Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới. Đất nước đang phát triển đi lên và hòa nhập quốc tế, cán bộ và nhân dân Ngọc Thiện cũng đang nỗ lực phấn đấu đi lên cùng đất nước và tiếp tục làm dầy thêm truyền thống VHLS trên quê hương mình.
CG
