Giới thiệu di tích đình Bằng Cục

Căn cứ nguồn tư liệu Hán-Nôm khắc ghi trên bụng câu đầu và các cột cái trong di tích. Qua khảo sát kết cấu hệ thống chịu lực trong đình, nghệ thuật chạm khắc trên đầu kẻ, đầu dư, ván bưng thượng cung, cửa võng và tài liệu dân gian cho biết đình Bằng Cục hiện nay là công trình kiến trúc của thời Lê Trung Hưng cuối thế kỷ XVII. Được trùng tu vào thời Nguyễn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

Đình Bằng Cục thờ đức thánh Cao Sơn, Quý Minh. Kết cấu tòa đại đình 3 gian 2 chái, bình đồ kiến trúc hình chữ nhất có chiều dài 20,4m, rộng 10,6m, ngoảnh hướng Nam ghé Đông. Trước cửa đình là khoảng sân rộng được lát bằng gạch chỉ, thấp hơn nền đình 40cm. Tường đình xây gạch chỉ, mái lợp ngói mũi với 4 mái đao cong. Bờ nóc được xây gạch chỉ, bờ cháy lợp ngói bò. Trên cao chính giữa bờ nóc đắp nổi đề tài lưỡng long chầu nhật. Hai đầu hồi bờ nóc là hình ảnh 2 con sấu đuôi vểnh tít, miệng há rộng ngậm vào bờ đao. Hai đầu hồi chái phía trước đình xây 2 cột đồng trụ, trên đắp 2 con nghê đang châu đầu vào nhau. Nối giữa hồi chái đình và cột đồng trụ là bức bình phong, trên đấp nổi 2 tượng võ sỹ mình mặc áo giáp, tay cầm đao đứng uy nghiêm. Phía trước hai gian chái xây gạch chỉ, đắp nổi hình rồng Ba gian giữa tường phía trước được xây thụt vào bên trong để tạo cửa và hàng hiên nhỏ phía trước có chiều dài 9,9m, rộng 0,7 m. Ba gian giữa được lắp cửa bức bàn. Toàn bộ nền đình được lát gạch vuông (20cmx20cm). Các cấu kiện chịu lực bên trong đình Bằng Cục đều được làm bằng gỗ lim và gỗ tứ thiết chắc khỏe, được tạo bởi 6 vì, mỗi vì 6 hàng chân cột. Cột cái cao hẳn lên và cột quân thấp hẳn xuống tạo cho lòng đình cao rộng và thoáng đạt. Bốn vì giữa có kết cấu theo kiểu vì kèo trụ chốn, kẻ chàng. Hai vì hồi có kết cấu kiểu ván mê, kẻ chàng. Giữa các vì được liên kết liên hoàn bằng hệ thống xà thượng, xà trung, xà hạ, hệ thống hoành mái, dui, mè. Trên vì nóc của 4 vì giữa, tại điểm giao giữa kèo nóc và câu đầu được trang trí hai con rồng mình ưấn chữ s, miệng ngậm ngọc chầu vào trụ chốn. Các đầu du' gian giữa được chạm lộng hình rồng miệng ngậm ngọc, mắt mở to, các tua mắt và râu bay ngược ra phía sau.

 Đầu kẻ hiên trước, sau và kẻ hai gian chái được chạmhình rồng ổ với trung tâm là một đầu rồng lớn miệng há rộng ngậm vào tàu mái, bao quanh là các chú rồng con ẩn hiện trong hệ thống đao mác như đang nô đùa.Đình Bằng Cục không có hậu cung như các ngôi đình trong vùng mà chúng ta thường bắt gặp. Nơi thờ tự của đình được làm theo lối thượng cung, đặt tại gian giữa có chiều cao 2,45m, rộng, sâu 2,75m. Hai hồi, sàn được bưng ván và lát gỗ. Trước thượng cung tạo ban thờ rộng lm, thấp hơn thượng cung 35cm. Ngăn cách giữa ban thờ và thượng cung bằng hệ thống cửa bức bàn (nay cửa không còn). Có thể nói, ban thờ và thượng cung đình Bằng Cục là nơi hội tụ những giá trị điêu khắc tinh tế nhất, độc đáo nhất của ngôi đình: Phía trước ban thờ là bức cửa võng chạm kín hình rồng, lân. Trung tâm của bức cửa võng là đề tài lưỡng long chầu nhật. Hình ảnh mặt trời ở đây đã được cách điệu hoá thành mặt rồng đang nhìn chính diện. Hai bên cửa võng là hình ảnh rồng cưỡi lân nhìn thật ngộ nghĩnh. Hai đầu dư của ban thờ được chạm hình đầu rồng, miệng ngậm ngọc, râu và đao mắt bay ngược về phía sau. Trên 2đầu dư ban thờ là hình ảnh tiên nữ cưỡi rồng. Bao quanh phía trước thượng cung được chạm kín rồng ở nhiều tư thế khác nhau. Chính giữa là hình ảnh rồng chầu mặt trời. Cũng như bức cửa võng ban thờ phía dưới, hình mặt trời ở đây được cách điệu hoá thành hình rồng đang nhìn chính diện, hay hình tròn xoáy âm dương. Trên mình và phía sau các rồng lớn là hình ảnh con long mã miệng ngậm ngọc đang chạy nhảy vui đùa. Trên hệ thống ván bưng hai hồi thượng cung được chạm kín hình ảnh tiên nữ cưỡi rồng. Quan sát có thể thấy, mỗi ván bưng là hai bức tranh tách biệt rõ rệt được ngăn cách bằng một gờ chỉ nổi chạy ngang. Trung tâm của bức chạm là hình ảnh tiên nữ đang cưỡi trên mình con rồng lớn. Tiên nữ đẩu đội vương miện diềm cánh sen, giữa là hình hoa thị gắn hạl ngọc minh châu, hai bên có hai dải dây tết tròn buông xuống hai bờ vai. Các tiên nữ có khuôn mặt tròn trịa, đẩy đặn, mũi nở, miệm mím hờ. Con rồng chỏ' tiên nữ được chạm chính diện, tai to, mắt nồi, mũi nở, miệng há rộng, đao mất bay ngược sang hai bên. Bao quanh hình ảnh tiên nữ cưỡi rồng có rất nhiều rồng lớn, nhỏ ở nhiều tư thế khác nhau ẩn hiện trong hệ thống đao mác hướng về. Mặc dù cùng chung một đề tài thể hiện, song không bức chạm nào giống bức chạm nào, mỗi bức chạm có cách thể hiện riêng làm lên tính đa dạng cho đề tài thể hiện.

Tất cả các hàng ngang, hàng dọc với các mảng điêu khắc nghệ thuật tinh tế, điêu luyện đã tôn đình Bằng Cục trở thành một bảo tàng kiến trúc mỹ thuật điển hình thời Lê Trung Hưng (cuối thế kỷ XVII).

Theo nguồn tư liệu các cụ cao niên trong thôn cho biết trong thời kỳ chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đình Bằng Cục là địa điểm liên lạc của nghĩa quân Đề Thám. Trong thời gian hoạt động tại đây, Đề Thám cho quân lên rừng Ngàn Ván lấy gỗ tu sửa lại đình. Giai đoạn năm 1943-1944, đình là địa điểm liên lạc bí mật của tổ chức Việt Minh trong vùng, bà Hà Thị Quế từng về đây hoạt động cách mạng, tuyên truyền vận động nhân dân, xây dựng lực lượng tự vệ, chờ thời đứng lên giành chính quyền về tay nhân dân. Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp giai đoạn 1946-1954, đình là trụ sở làm việc của UBKCHC xã Quang Minh và là nơi học tập của con em trong xã. Đồng thời là nơi tập luyện quân sự của Trung đoàn Bắc Bắc tăng cường lực lượng cho chiến trường Điện Biên Phủ (giai đoạn 1951-1952). Trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ (1954-1975), Công ty Dược phẩm Hà Nội sơ tán về đóng trụ sở tại đình.Trải thời gian, nhiều cấu kiện chịu lực trong đình và hệ thống tường bao, hệ mái... bị xuống cấp. Trong những năn gần đây: 1990, 1994, 1996, nhân dân địa phương đã đoàn kết một lòng cùng nhau đóng góp sức người, sức của trùng tu, tôn tạo di tích: đáo ngói, xây tường bao, lát sân...tô điểm cho di tích ngày một khang trang, tố hảo mà vẫn bảo tổn vẹn nguyên giá trị vốn có cùa ngôi đình cũ. Đình Bằng Cục, xã Ngọc Thiện là công trình tín ngưỡng của nhân dân địa phương được dựng lên để thờ thành hoàng làng. Đây là công trình có giá trị tiêu biểu về kiến trúc nghệ thuật- mang nét đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII).Lễ hội của nhân dân địa phương vào ngày 12 tháng Giêng hàng năm. Trong hội có nhiều trò chơi dân gian độc đáo: Chọi gà, đấu vật, kéo co... thu hút đông đảo nhân dân địa phương và du khách về dự.

Châu Giang